ชื่อพิธีกรรม
ช่วงเดือนที่มีพิธีกรรม
ความหมายของพิธีกรรม
รูปภาพ
1."แช้ จี้ ชี เออ"
พิธีพิธีเก็บเมล็ดพันธุ์ข้าว
ปลายเดือนกุมภาพันธ์ - ปลายเดือนมีนาคม
เป็นพิธีกรรมภายในครอบครัวเกี่ยวกับการเก็บ เมล็ดพันธุ์ข้าวครั้งสุดท้ายที่ได้จากไร่ เอาเข้าไป เก็บไว้ในบ้าน เพื่อลูกหลานจะได้มีพันธุ์ข้าวไว้ปลูก ต่อไป.
2. "หมี่ จ่า เข่อ หมี่ ลอง"
อยู่กรรมไม่จุดไฟเผาไร่
ช่วงปลายเดือนมีนาคม - ต้นเดือนเมษายน
แสดงให้เห็นว่าหมดฤดูกาลเผาไฟในการเตรียม พื้นที่เพาะปลูกแล้ว และเป็นการอุทิศส่วนบุญกุศล ให้สัตว์ที่ตายไปจากการที่เผาไร่ ซึ่งเป็นการอโหสิกรรม โดยหยุดการทำงานเป็นเวลา 1 วัน.
3."ขึ่ม สึ ขึ่ม มี้ อาเผ่ว"
พิธีต้อนรับฤดูกาลใหม่
เดือนเมษายน
เป็นพิธีการต้อนรับฤดูกาลใหม่เนื่องจากเป็นการ เปลี่ยนแปลงฤดูร้อนไปสู่ฤดูฝนและเริ่มเพาะปลูก ได้และยังถือได้ว่าเป็นวันเด็กอาข่า มีการเล่นชน ไข่โดยการย้อมเปลือกไข่เป็นสีแดงและใส่ ตระกร้าห้อยไปมา เรียกอีกอย่างหนึ่งได้ว่า “ประเพณีชนไข่” โดยในช่วงงานนี้จะหยุดการทำงาน ทั้งหมู่บ้าน
4. "ล้อ ข่อง ดู่ เออ"
พิธีปลูกประตูหมู่บ้าน (ประตูผี)
เดือนเมษายน
อาข่ามีความเชื่อต่อการทำประตูหมู่บ้านว่า เพื่อไม่ให้ภูตผีปีศาจ,โรคภัยไข้เจ็บ ทุกชนิดไม่ให้เข้ามาในชุมชน เป็นการปกป้อง คุ้มครองคนในชุมชน ซึ่งประตูหมูบ้าน นี้ห้ามบุคคลทุกเพศทุกวัยแตะต้องโดยเด็ดขาด และสามารถบอกอายุการตั้งหมู่บ้าน ได้อีกด้วย เพราะจะมีการปลูกประตูผีทุกปี โดยใช้เวลาประกอบพิธีเพียง 1 วันเท่านั้น
5. "ค๊า ด่า ฉี่ เออ"
พิธีถวายทานให้ผีเปรต
ช่วงที่มีโรคระบาดในชุมชน
พิธีเชิญวิญญาณ,สิ่งชั่วร้ายออกจากหมู่บ้าน กระทำในช่วงใดๆของปีก็ได้โดยดูว่าถ้า คนในชุมชนมีโรครบกวนก็จะมีการประกอบ พิธีนี้ขึ้นเป็นการทำเพื่อเชื้อเชิญวิญญาณ เจ้าเมือง,ทาส,ผีเปรต ต่างๆที่อาศัยอยู่ใน ชุมชน ให้ออกจากชุมชนไปทั้งหมด อย่ามา รังควานกัน ถือเป็นการถวายสังฆทานให ้เจ้าเขาต่างๆ.
6. "มี้ ซ้อง ล้อ เออ"
พิธีบูชาเจ้าที่, เจ้าป่า, เจ้าเขา
เดือนเมษายน
เพื่อให้เจ้าที่ดูแลปกปักรักษาชุมชนอย่างทั่วถึง โดยมีความเชื่อว่าพระภูมิเจ้าที่นั้น เป็นผู้ช่วยคุ้มครองดูแลชีวิตและชุมชน ให้มีความอยู่เย็น ประกอบอาชีพมีรายได ้ตลอดปีโดยใช้เวลาประกอบพิธีเพียง 1 วันเท่านั้น.
7. "แช้ คา อ่า เผ่ว"
พิธีปลูกข้าวเริ่มแรก
กลางเดือนพฤษภาคม
เป็นการเน้นย้ำว่าถึงฤดูปลูกข้าวแล้วและยังเป็นการ กำหนดการนับรอบระยะเวลาและอายุ พืชพันธุ์ ตลอดจนการกำหนดวันประกอบ พิธีกรรม,ประเพณี ต่างๆในรอบปีนั้นๆ อีกด้วย.
8. "บุ่เด้ แจ๊ะ ลอง เออ"
อยู่กรรม
ต้นเดือนมิถุนายน
(หลังจากพิธีปลูกข้าวผ่านพ้นไปได้ 3 สัปดาห์) เป็น การอยู่กรรมเพื่อไว้อาลัยแก่สัตว์,แมลง ที่ถูกแทงตายหรือลำตัวขาด ได้มีการต่อตัว โดยใช้เวลาอยู่กรรมเพียง 1 วัน.
9. "เบ่วโอะ ลอง เออ"
พิธีกำจัดศัตรูต้นข้าว "ด้วงดิน"
มิถุนายน - กรกฎาคม
เป็นกรรมวิธีการกำจัดศัตรูข้าวในไร่ เนื่องจาก ด้วงดินชอบกัดกินรากข้าวอ่อน ซึ่งจะทำให้ข้าว นั้นตายโดยไม่มีการเติบโต จึงต้องจัดพิธีกรรมนี้ขึ้นมา.
10. "ขึ่ม ผี่ ล้อ เออ"
พิธีทำบุญในไร่ข้าว
เดือนกรกฎาคม
เป็นพิธีที่ให้ขวัญและกำลังใจข้าวที่กำลังเจริญงอกงาม รวมทั้งเจ้าที่ที่เฝ้าดูแลรักษาไร่ เป็นพิธีกรรม ระดับครอบครัว.
11. "แย้ ขู่ อาเผ่ว"
พิธีโล้ชิงช้า
ปลายเดือนสิงหาคม - ต้นเดือนกันยายน
เป็นพิธีโล้ชิงช้าของชาวอาข่าและฉลองผลิตผล ทางการเกษตรและถือได้ว่าเป็นสัญลักษณ์ ประเพณีของผู้หญิง
12. "ยอ ลา อาเผ่ว"
พิธีไหว้บรรพบุรุษ
เดือนกันยายน
เป็นพิธีที่จัดขึ้นเพื่อเชิดชูอดีตผู้นำทางวัฒนธรรม ซึ่งเคยดำรงตำแหน่งมาก่อน
13. "แซ้ย์ ลอง-เออ"
อยู่กรรม
ปลายเดือนกันยายน
ชาวอาข่าเชื่อว่าถ้าได้มองเห็นโลกของวิญญาณสัตว์ (แซ้ย์)ประเภทนี้ จะทำให้ป่วยไข้และอาจตายได้จึง ต้องมีการอยู่กรรมในวันแซ้ย์ เพื่อจะไม่ให้มอง เห็นสัตว์ประเภทนี้จนถึงปัจจุบัน.
14. "ยา จิ๊ อาเผ่ว"
พิธีไหว้ต้อนรับวิญญาณ บรรพบุรุษ 7 ชั่วโคตร
เดือนตุลาคม
เป็นการจัดพิธีกรรมต้อนรับเหล่าบรรพบุรุษที่ลงมา จากสวรรค์เพื่อเยี่ยมเยียนลูกหลาน.
15. "หยะ ลอง-เออ"
อยู่กรรมวันหมู
เดือนตุลาคม
เป็นการอยู่กรรม เป็นเวลา 1 วัน โดยไม่มีการทำ พิธีกรรมใดๆ เพื่อเป็นการซ่อนตัวจากโลกที่สัมผัส ไม่ได้(ผี)กับโลกมนุษย์ โดยไม่ให้แต่ละฝ่ายมองเห็น กันถือเป็นการแบ่งเขตของแต่ละฝ่าย.
16. "แจ บ๊อง ลอง เออ" พิธีอยู่กรรมกำจัดศัตรูข้าว "ตั๊กแตน"
เดือนตุลาคม
เมื่อข้าวเริ่มออกรวงเป็นพิธีกรรมกำจัดศัตรูข้าว คือตั๊กแตนโดยไม่ใช้สารเคมี โดยชาวบ้านทุกคน จะอยู่บ้านโดยไม่ทำงานเพื่อเป็นการ อยู่กรรมให้ตั๊กแตน.
17. "ยอ พู นอง หมื่อ เช้ เออ"
พิธีกินข้าวใหม่
เดือนพฤศจิกายน
พิธีการกำหนดวันฤกษ์ดีในการเก็บเกี่ยวข้าว ของชุมชนและเป็นการเริ่มต้นเก็บเกี่ยว ผลผลิต (ข้าว) ได้หลังประกอบพิธีนี้.
18. "แซ้ สึ จี้ บ่า ฉี่ล้อ เออ"
พิธีทำกระบอกเหล้า จากข้าวใหม่
กลางเดือนพฤศจิกายน
เป็นการเตรียมเหล้ากระบอกพิธีโดยใช้ข้าวใหม่ เพื่อใช้ในพิธีกรรมต่างๆของปีนั้น และยังได้ใช้ถวาย ให้บรรพบุรุษและเทพเจ้าต่างๆอีกด้วย.
19. "บ่อง เยว แปยะ เออ" พิธีเกี่ยวข้าวครั้งสุดท้าย
กลางเดือนตุลาคม
เป็นการเก็บเกี่ยวข้าวจากในไร่เป็นครั้งสุดท้าย และยังเป็นการเรียกเจ้าที่ที่ดูแลไร่ข้าวกลับ บ้านอีกด้วย.
20. "ค๊า ท้อง อาเผ่ว"
พิธีปีใหม่ลูกข่าง
เดือนธันวาคม
ปีใหม่ลูกข่างนี้ถือเป็นประเพณีของผู้ชาย จะมีการทำลูกข่างมาแข่งตีกัน เพื่อฉลอง การเปลี่ยนแปลงวัยที่มีอายุมากขึ้น.